Thế Giới Bí Mật Của Trẻ Em

TÓM TẮT SÁCH: THẾ GIỚI BÍ MẬT CỦA TRẺ EM

Mở bài

Chào mừng quý thính giả đến với trạm dừng chân của những tri thức sâu sắc nhất về nghệ thuật nuôi dạy con cái. Nghề làm cha mẹ là một nghề xuất hiện sớm nhất, ngay từ khi có loài người, và cũng là nghề phổ biến nhất. Thế nhưng, có một nghịch lý vô cùng to lớn: Đây là nghề quan trọng nhất, khó khăn nhất, định đoạt vận mệnh và nhân cách của cả một thế hệ tương lai, nhưng lại là nghề mà chúng ta bước vào với ít sự chuẩn bị nhất. Con người đã để lại những cuốn sách dạy làm nông, dạy chữa bệnh từ hàng ngàn năm trước, nhưng những cẩm nang thực sự khoa học để thấu hiểu nội tâm trẻ em thì lại vô cùng hiếm hoi.

Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau lật giở những trang sách của tác phẩm kinh điển "Thế Giới Bí Mật Của Trẻ Em" do nhà tâm lý học người Canada gốc Pháp Thérèse Gouin-Décarie chắp bút, qua bản dịch tài hoa của học giả lỗi lạc Nguyễn Hiến Lê. Cuốn sách không phải là một tập hợp những giáo điều khô khan bắt trẻ phải ngoan ngoãn vâng lời. Trái lại, nó là một chiếc chìa khóa vạn năng, mở ra cánh cửa bước vào vũ trụ nội tâm đầy biến động, kỳ vĩ và vô cùng bí ẩn của trẻ em, từ khi còn là một bào thai cho đến khi bước vào ngưỡng cửa dậy thì.

Tại sao đứa trẻ lên hai lại luôn miệng nói "Không" dù ta có dỗ dành thế nào? Tại sao đứa trẻ lên bốn lại tra tấn người lớn bằng hàng vạn câu hỏi "Tại sao"? Tại sao có những lúc trẻ như một thiên thần ngoan ngoãn, rồi bỗng chốc lại hóa thành một kẻ bướng bỉnh nổi loạn? Tất cả những hiện tượng tưởng chừng phi lý đó thực chất đều tuân theo những quy luật phát triển tâm lý tự nhiên vô cùng chặt chẽ. Hãy cùng bước vào hành trình giải mã thế giới bí mật ấy, để từ đó, chúng ta không chỉ biết cách yêu thương con đúng đắn, mà còn học được cách buông tay đúng lúc, giúp con sải cánh bay vào đời như những cá thể độc lập và tự do.

Chương 1: Mẹ và con - Tuy hai mà một, từ trong thai nghén đến khoảnh khắc lọt lòng

Hành trình của một sinh mệnh không phải bắt đầu từ tiếng khóc chào đời, mà đã bắt đầu từ chín tháng mười ngày ròng rã trong bụng mẹ. Tác giả chỉ ra rằng, trong suốt thời gian mang thai, mẹ và thai nhi là một hợp thể sinh động, tuy hai mà một, gắn kết chặt chẽ trên cả ba phương diện: thể chất, sinh lý và tinh thần.

Từ tuần thứ 28, thai nhi đã không còn là một mầm sống vô tri. Dù chỉ nặng khoảng một ký lô, mang dáng vẻ nhăn nheo như một ông lão, nhưng bào thai đã có những cử động rõ rệt: cau mày, chép miệng, mỉm cười và nhăn trán. Đến tháng thứ chín, vũ trụ của thai nhi bắt đầu mở rộng. Giấc ngủ của bé có chu kỳ, bé biết mút tay, biết oe oe đòi uống và dường như đã cảm nhận được ánh sáng, bóng tối cùng sự đụng chạm êm ái từ người mẹ. Về mặt tinh thần, người mẹ không chỉ truyền cho con dòng máu, mà còn truyền cả tâm trạng, những hy vọng và cả những mộng tưởng sâu kín nhất.

Tuy nhiên, sự chia cắt đầu tiên và đau đớn nhất chính là lúc sinh đẻ. Sinh đẻ là một trải nghiệm vĩ đại nhưng cũng đầy giông bão. Rất nhiều sản phụ hiện đại mang trong mình nỗi sợ hãi tột độ khi bước vào phòng sinh. Cuốn sách đã mượn lý thuyết của bác sĩ Grantly Dick Read để chỉ ra một sự thật chấn động về tâm lý học: chính "sự sợ hãi" mới là thủ phạm chính gây ra đau đớn. Nỗi sợ hãi tác động lên hệ thần kinh, làm cho các bắp thịt ở tử cung co rúm lại, cản trở sự ra đời của thai nhi. Khi sản phụ được chuẩn bị tâm lý vững vàng, thấu hiểu cơ chế sinh lý và biết cách thư giãn cơ bắp, họ sẽ trải qua cuộc sinh nở một cách tự nhiên, bình an, trút bỏ được sự hoảng loạn và giữ được tâm trí vẹn toàn để đón chào giọt máu của mình.

Chương 2: Đứa trẻ mới sinh và Nhu cầu tình yêu thương mang tính sinh tồn

Trẻ mới sinh lọt lòng mẹ là một sinh vật cực kỳ mong manh và yếu ớt. Tiếng khóc "oa oa" đầu đời, dưới lăng kính của những nhà thơ, là tiếng kêu tuyệt vọng khi phải đối mặt với kiếp người, nhưng dưới góc độ khoa học, đó đơn giản là một phản xạ vật lý mạnh mẽ để hít dưỡng khí vào hai lá phổi lần đầu tiên giãn nở.

Lúc này, vũ trụ của trẻ là một thế giới mờ mịt. Thị giác chỉ phân biệt được ánh sáng mạnh, thính giác chỉ phản ứng với âm thanh lớn. Nhưng có một cảm giác vô cùng bén nhạy, đó là xúc giác. Chính nhờ xúc giác mà môi trẻ tìm được vú mẹ, và cũng nhờ xúc giác mà trẻ nín khóc khi được vòng tay người lớn ôm ấp, vỗ về. Những phản ứng của trẻ sơ sinh trong giai đoạn này chủ yếu là những phản ứng tiêu cực: khóc vì đói, vì lạnh, vì tã ướt, vì đau bụng. Nó chưa có biểu hiện tích cực nào rõ rệt ngoài sự yên lặng thiêm thiếp ngủ khi đã được thỏa mãn nhu cầu.

Thế nhưng, có một nhu cầu vô hình lại mang tính chất sống còn mãnh liệt không kém gì bầu sữa mẹ: Nhu cầu được âu yếm. Tác giả đã dẫn chứng một sự thật vô cùng đau xót từ các viện cô nhi: Những đứa trẻ được nuôi trong phòng vô trùng, y tế hiện đại, nhưng chỉ có một cô y tá chăm sóc hàng chục bé, thiếu vắng sự vuốt ve, ôm ấp, lại có tỷ lệ tử vong cao hơn hẳn những đứa trẻ sống trong những môi trường kém vệ sinh hơn, nhưng lại tràn ngập tình yêu thương. Lời khẳng định của nhà thần kinh học Ferenczi đã trở thành một chân lý rúng động: "Trẻ không được yêu thì chết".

Sự xuất hiện của đứa trẻ cũng kéo theo những biến đổi tâm lý dữ dội ở người mẹ. Tình mẫu tử không phải lúc nào cũng là một phép màu tự động bật lên ngay khi trẻ ra đời. Có những người mẹ kiệt sức đến mức thờ ơ với con trong những ngày đầu. Tình mẹ (Motherliness) là một quá trình vun đắp, đòi hỏi sự tiếp xúc, chăm sóc và sự hy sinh mỗi ngày. Việc cho con bú sữa mẹ không chỉ truyền kháng thể bảo vệ trẻ khỏi bệnh tật, mà còn là hành vi giao tiếp êm ái nhất, nơi mẹ và con một lần nữa hòa vào nhau trong một tình yêu thuần khiết và thiêng liêng nhất.

Chương 3: Sự bừng tỉnh của nhận thức - Nụ cười và Sự tồn tại vĩnh cửu của thế giới

Khi bước vào tháng thứ ba, một cột mốc vĩ đại trong sự phát triển tâm lý con người xuất hiện: Nụ cười. Đây không phải là cái nhếch mép vô thức lúc ngủ, mà là sự phản ứng trực tiếp với thế giới con người. Bác sĩ Spitz đã làm một thí nghiệm vô cùng thú vị: Ông dùng những chiếc mặt nạ để xem trẻ phản ứng ra sao. Kết quả cho thấy, ở ba tháng tuổi, trẻ mỉm cười với mọi khuôn mặt có đủ hai mắt, một mũi, một miệng và có cử động, bất kể đó là mẹ nó hay một người lạ hoắc, thậm chí là một chiếc mặt nạ. Lúc này, nụ cười là sự nhận diện một "hình ảnh con người" chứ chưa phải là sự phân biệt tình cảm cá nhân. Phải đợi đến tháng thứ sáu, trẻ mới nhận ra đâu là gương mặt thân quen của mẹ và bắt đầu khóc khi thấy người lạ.

Đến tháng thứ chín, trẻ phát triển khả năng vận động mạnh mẽ: ngồi vững, tập bò và đặc biệt là khả năng dùng ngón tay trỏ để phân tích, cạy mở mọi thứ thay vì chỉ dùng cả bàn tay vớ lấy đồ vật như trước.

Nhưng bước tiến lớn nhất của óc nhận thức ở độ tuổi này chính là khái niệm về "Sự tồn tại của đồ vật". Trước sáu tháng tuổi, vũ trụ của trẻ là những hình ảnh rời rạc. Nếu bạn giấu món đồ chơi trẻ đang cầm ra sau lưng, trẻ sẽ coi như món đồ đó đã biến mất vào cõi hư không và không thèm tìm kiếm nữa. Nhưng từ tháng thứ chín, nếu bạn lấy một tấm bìa che khuất món đồ chơi, trẻ sẽ chủ động gạt tấm bìa đi để tìm lại món đồ. Trẻ đã hiểu được một chân lý triết học đầu tiên: Các sự vật vẫn tiếp tục tồn tại ngay cả khi ta không còn nhìn thấy chúng. Sự thấu hiểu này đi kèm với một nỗi đau tâm lý: Sự sợ hãi khi mẹ vắng mặt. Trẻ hiểu rằng mẹ là một cá thể độc lập, mẹ đi khuất không có nghĩa là mẹ biến mất, nên trẻ gào khóc đòi mẹ quay lại. Việc xa rời mẹ quá lâu trong độ tuổi này có thể dẫn đến chứng trầm uất, bỏ ăn và suy sụp tinh thần nghiêm trọng ở trẻ.

**Chương 4: Khủng hoảng tuổi lên hai và Tiếng "Không" phản kháng**

Sau khi trải qua cột mốc đầy tuổi tôi (thôi nôi) với những bước chập chững đầu tiên và những tiếng bập bẹ "ba", "má", đứa trẻ dần tiến tới một giai đoạn khiến mọi bậc cha mẹ đều phải đau đầu: Tuổi lên hai, độ tuổi của sự từ chối.

Từ 18 tháng tuổi, đứa bé bắt đầu xây dựng hình ảnh về bản thân mình. Nó nhận ra cơ thể này là của nó, nó biết nhìn vào gương và tự nhận diện được chính mình thay vì tưởng đó là một đứa trẻ khác. Và cùng với sự nhận thức về cái "Tôi", ý muốn độc lập bùng nổ dữ dội.

Nếu như trước kia trẻ hoàn toàn thụ động, ai bảo gì nghe nấy, thì nay vũ khí lợi hại nhất của nó là từ "Không". "Có ăn cơm không?" - Không. "Đi tắm nhé?" - Không. "Thương má không?" - Không. Thậm chí có lúc trẻ tự lắc đầu lẩm bẩm "không, không, không" mà chẳng vì lý do gì. Người lớn thường nổi cáu, cho rằng trẻ hư đốn, lì lợm và dùng đòn roi để ép trẻ khuất phục.

Tuy nhiên, cuốn sách nhấn mạnh rằng: Thái độ cự tuyệt đó thực chất là một sự tiến bộ khổng lồ về mặt tinh thần. Khi trẻ nói "Không", trẻ đang rèn luyện năng lực phán đoán phủ nhận, một cấp độ tư duy cao hơn nhiều so với việc chỉ biết chấp nhận. Đó là cách thô thiển đầu tiên để trẻ tự tách mình ra khỏi người lớn, khẳng định ranh giới cái tôi và giành lấy quyền làm chủ cuộc đời mình.

Trẻ đang ở trong một sự giằng xé nội tâm: Một mặt khát khao độc lập tự làm mọi thứ, mặt khác lại yếu đuối và vẫn muốn ỷ lại, dựa dẫm vào cha mẹ. Đối diện với sự phản kháng này, cha mẹ cần sự mềm dẻo. Ép buộc bằng vũ lực sẽ làm gãy nát ý chí độc lập của trẻ, khiến trẻ trở nên hèn nhát hoặc nuôi dưỡng thói quen chống đối cực đoan. Hãy dùng sự khéo léo để dụ dỗ trẻ, cho trẻ cảm giác được tự lựa chọn trong những giới hạn an toàn, để trẻ vượt qua giai đoạn dao động này một cách êm ái.

**Chương 5: Từ ba tuổi đến năm tuổi - Thời hoàng kim của trí tưởng tượng và Khát khao thấu hiểu**

Vượt qua cơn bão tuổi lên hai, trẻ lên ba bước vào một vùng bình nguyên tĩnh lặng. Tuổi này, trẻ có xu hướng ngoan ngoãn, thích làm vui lòng người lớn để được khen ngợi. Óc tưởng tượng của trẻ nảy nở một cách diệu kỳ. Trẻ biết chơi trò giả vờ: nhấp môi uống một ly trà tưởng tượng, tự sáng tác ra những người bạn không có thật để chơi cùng suốt cả ngày.

Những người bạn tưởng tượng này (như thằng Bình sức mạnh phi thường, hay thằng Tám chuyên làm trò phá phách) thực chất là những mảnh ghép tâm lý giúp trẻ thỏa mãn những ước mơ thầm kín, hoặc dùng để trút bỏ những cảm giác tội lỗi khi làm sai. Khi làm vỡ đồ, trẻ đổ lỗi cho "thằng Tám". Người lớn không nên coi đây là sự dối trá hay bệnh thần kinh, mà hãy hiểu đó là cơ chế tự cân bằng tâm lý vô cùng đáng yêu và sáng tạo của trẻ thơ.

Đến bốn tuổi, tâm trí trẻ chuyển sang một giai đoạn mới: Sự tò mò triết học vô tận. Đây là kỷ nguyên của hàng ngàn câu hỏi "Tại sao?". Tại sao trời lại chớp? Tại sao mặt trăng lại đi theo con? Tại sao cảnh sát lại bắt người đi săn? Sự tò mò này không phải là sự phá rối, mà xuất phát từ việc trẻ chưa có khái niệm về "sự ngẫu nhiên". Trẻ tin rằng mọi sự vật, hiện tượng trong vũ trụ này đều có nguyên nhân, đều vận hành theo một mục đích nào đó. Khi thấy điều gì trái với quy luật mà nó tưởng tượng, trẻ hoang mang và phải hỏi cho đến khi tìm được một lời giải thích hợp lý. Cha mẹ cần kiên nhẫn trả lời con bằng thái độ nghiêm túc, bởi việc gạt đi hay trả lời qua loa sẽ dập tắt ngọn lửa khao khát tri thức của một nhà khoa học nhí.

Khi lên năm tuổi, trẻ đạt đến một đỉnh cao của sự phát triển tâm lý. Nó có vẻ đã "ra dáng người lớn". Đặc điểm nổi bật nhất của giai đoạn này là sự định hình rõ rệt về giới tính: Nam tính và Nữ tính. Sự phát triển này không chỉ phụ thuộc vào cơ thể sinh học, mà phụ thuộc hoàn toàn vào môi trường gia đình. Một bé trai sẽ học được nam tính bằng cách đồng hóa mình với người cha, noi gương sự mạnh mẽ của cha. Tương tự, bé gái học sự nữ tính từ người mẹ. Nhưng điều kiện tiên quyết là: Cha mẹ phải thực sự yêu thương nhau. Trong một gia đình đổ vỡ, hoặc nơi người mẹ lấn lướt, khinh miệt người cha, bé trai sẽ không có hình mẫu đàn ông lành mạnh để noi theo, và bé gái cũng khó có được sự nữ tính dịu dàng [63-65].

**Chương 6: Cuộc khủng hoảng tuổi lên sáu và Sự bừng tỉnh luân lý tuổi lên bảy**

Nếu như năm tuổi là một thiên thần, thì khi bước sang tuổi lên sáu, trẻ lại hóa thành một "con gà trống chọi". Sự thay đổi đột ngột này khiến cha mẹ ngỡ ngàng. Trẻ trở nên tàn bạo, hay cãi lại, từ chối mệnh lệnh một cách xấc xược: "Không, con không làm đâu, má tự làm đi!"

Nguyên nhân của sự hỗn loạn này đến từ cả thể chất lẫn tinh thần. Về thể chất, đây là lúc trẻ rụng răng sữa, mọc răng hàm, sức đề kháng giảm sút, cơ thể mệt mỏi. Về tinh thần, trẻ đang trải qua một sự chuyển dịch khổng lồ: Rời khỏi vòng tay che chở tuyệt đối của gia đình để bước vào trường học. Vũ trụ của trẻ bị xáo trộn bởi những luật lệ mới, những người bạn mới, và sự xuất hiện của một nhân vật quyền lực mới: Thầy cô giáo. Trẻ lo âu, sợ hãi trước thế giới rộng lớn, và nỗi sợ đó biến thành sự giận dữ, cáu gắt khi ở nhà. Thay vì trừng phạt nặng nề, cha mẹ cần sự khoan dung để giúp trẻ lội qua dòng sông giao thời này.

Bình minh sẽ trở lại khi trẻ bước sang tuổi lên bảy. Trí tuệ của trẻ chuyển sang một trạng thái suy tư, sâu sắc hơn. Trẻ thích rút lui vào góc riêng, nhạy cảm và dễ tự ái. Nhưng thành tựu vĩ đại nhất của tuổi lên bảy là sự ra đời của **Ý thức đạo đức**.

Nhà tâm lý học Jean Piaget đã dùng những mẩu chuyện để đo lường ý thức luân lý của trẻ. Chẳng hạn: Cậu bé Văn vô ý mở cửa đụng vào cái khay làm vỡ 15 cái tách. Cậu bé Hiến lúc mẹ vắng nhà, lén trèo lên ghế lấy vụng mứt và làm vỡ một cái tách. Ai có tội nặng hơn?

Trẻ dưới 7 tuổi sẽ dõng dạc trả lời: Văn có tội nặng hơn, vì Văn làm vỡ tới 15 cái tách! Với trẻ nhỏ, tội lỗi được đo đếm bằng "hậu quả vật chất" (số lượng đồ bị vỡ), chứ không phụ thuộc vào ý định. Nhưng từ 7 đến 9 tuổi, ý thức luân lý bắt đầu chuyển sang "chủ thể". Trẻ nhận ra rằng Hiến mới là người có tội nặng hơn, vì Hiến có "ác ý" (lén ăn vụng), còn Văn chỉ là sự vô tình. Sự nhận thức về ý chí và động cơ này đánh dấu một bước tiến khổng lồ, biến đứa trẻ trở thành một thực thể có trách nhiệm và thấu hiểu đạo lý.

**Chương 7: Tuổi ấu trĩ và Tinh thần hợp quần (Từ 8 đến 10 tuổi)**

Giai đoạn từ 8 đến 10 tuổi là thời kỳ sức mạnh thể chất của trẻ bùng nổ, đặc trưng bởi xu hướng hướng ngoại và hòa nhập xã hội mãnh liệt.

Ở tuổi lên tám, trẻ có xu hướng chiếm hữu và thu thập mọi thứ. Hãy thử lục túi quần của một cậu bé 8 tuổi, bạn có thể tìm thấy một gia tài kỳ cục: một mảnh sắt sét, một sợi dây gai, mấy viên bi, một cái đinh và một con cờ bằng mủ. Đó là cách trẻ khám phá thế giới vật chất, và cũng là công cụ để chúng tiến hành những cuộc trao đổi, buôn bán đầu tiên với bạn bè.

Tới 9 tuổi, trẻ bước vào giai đoạn tiềm phục (latency). Những xung đột tình cảm gay gắt với cha mẹ tạm thời lắng xuống. Trẻ khỏe mạnh, dai sức, thích các trò chơi vận động mạnh, và đặc biệt là sự phát triển của **Tinh thần hợp quần**.

Nếu như lúc 7 tuổi, bạn bè đối với trẻ chỉ như những món đồ chơi để thay thế, thì đến năm 10 tuổi, nhu cầu gia nhập một "Nhóm" (hay một "Bọn") trở thành lẽ sống còn. Bọn trẻ bắt đầu hình thành những hội kín với các quy tắc nghiêm ngặt, những câu tiếng lóng chỉ người trong cuộc mới hiểu và một lãnh địa riêng (có thể là một góc vườn, một túp lều trên cây).

Sự trung thành với "nhóm" lúc này vượt lên trên cả gia đình và thầy cô. Trẻ có thể cãi lời mẹ, nhưng tuyệt đối không dám làm trái luật lệ của băng nhóm vì sợ bị tẩy chay, sợ bị chê cười. Đặc biệt, sự phân chia giới tính lúc này cực kỳ gay gắt: Con trai tụ tập chơi với con trai, tỏ vẻ coi thường con gái là yếu đuối; con gái chơi với con gái và chê bọn con trai là lũ dơ bẩn, thô lỗ. Việc gia nhập nhóm, dù đôi khi mang lại những rắc rối như ăn cắp vặt hay trốn học, thực chất lại là phương cách tự nhiên để trẻ cắt đứt sự phụ thuộc vào gia đình, tập sống trong một xã hội thu nhỏ và học cách tuân thủ kỷ luật cộng đồng.

**Kết luận: Vinh quang và Đau khổ của nghề làm cha mẹ**

Khép lại chặng đường khám phá sự phát triển tâm lý từ lúc lọt lòng đến ngưỡng cửa dậy thì, cuốn sách đưa chúng ta đến một chương cuối đầy tính triết lý về sứ mệnh của những bậc sinh thành.

Mỗi đứa trẻ sinh ra là một cá thể độc nhất vô nhị trên thế gian này. Luật thiên nhiên là bất nhất và vô thường. Sẽ không bao giờ có hai đứa trẻ giống hệt nhau về nhịp độ phát triển, ngay cả khi chúng là anh em sinh đôi. Vì vậy, cuốn sách đưa ra một quy tắc vàng khắc cốt ghi tâm: **Tuyệt đối không bao giờ được so sánh đứa trẻ này với đứa trẻ khác**. Sự so sánh, thói quen dán nhãn "đứa này thông minh, đứa kia tối dạ" là nhát dao tàn nhẫn nhất băm nát lòng tự trọng của con trẻ.

Nguy hại lớn hơn cả sự so sánh, chính là việc cha mẹ mang trong lòng một thứ "ảo vọng âm hiểm": Biến con cái thành công cụ để hoàn thành những giấc mộng dang dở của chính mình. Một người cha thi trượt ngành luật sẽ ép con phải trở thành luật sư. Khi con cái không đáp ứng được những kịch bản đã viết sẵn đó, cha mẹ sinh ra thất vọng, ruồng rẫy và tước đoạt đi tình yêu thương. Tệ hơn nữa là những người mẹ hy sinh mù quáng, kiểm soát con gắt gao, coi con là tài sản riêng không chịu rời xa, khiến đứa trẻ lớn lên trong sự ngột ngạt và tàn phế về mặt tinh thần.

Lời nhắn nhủ cuối cùng của Thérèse Gouin-Décarie và Nguyễn Hiến Lê mang một sức nặng ngàn cân: **"Con ta không phải là con của ta. Trời Phật cho ta mượn nó đấy"**. Chức năng vĩ đại nhất của giáo dục gia đình không phải là tạo ra một bản sao ngoan ngoãn để phụng dưỡng cha mẹ lúc tuổi già. Nhiệm vụ cao cả nhất của tình yêu thương chính là cung cấp cho trẻ sự an toàn tuyệt đối trong những năm tháng đầu đời, để rồi nhẫn nại rèn luyện cho trẻ năng lực tự lập, tự do, đến mức cuối cùng chúng không còn cần nương tựa vào ta nữa.

Chỉ khi cha mẹ biết tôn trọng sự độc bản của con cái, buông bỏ cái tôi sở hữu và hòa mình vào trào lưu sinh hóa bất tuyệt của tạo hóa, thì khi đó, nghề làm cha mẹ mới thực sự chạm đến cảnh giới của sự vinh quang và hạnh phúc tột cùng.